ആയിഷ എന്ന കേരള നൂർജഹാൻ
1930 മലപ്പുറം ജില്ലയിലെ നിലമ്പൂരിലെ ഒരു സമ്പന്ന കുടുംബത്തിലാണ് നിലമ്പൂർ ആയിഷ ജനിച്ചത്. അന്ന് അത് ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയിലെ മലബാർ പ്രദേശം ആണ്, ഇന്നത്തെ മലപ്പുറം ജില്ല. ബാല്യത്തിൽ സാമ്പത്തികമായി കുടുംബം സമ്പന്നമായിരുന്നുവെങ്കിലും അച്ഛന്റെ മരണത്തോടെ കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തികാവസ്ഥ വളരെ മോശമായി, ജീവിതത്തിൽ കടുത്ത വെല്ലുവിളികൾ അവർക്കു നേരിടേണ്ടി വന്നു.
സാമൂഹിക നിയന്ത്രണങ്ങളും മതപരമായ മതിൽക്കെട്ടുകളും നിറഞ്ഞിരുന്ന കാലഘട്ടത്തിലാണ് ആയിഷ വളർന്നത്. വെറും 13-ആം വയസ്സിൽ തന്നെ കുടുംബക്കാർ അവരെ നാല്പത് വയസ്സിനടുത്ത ഒരു പുരുഷനുമായി വിവാഹം കഴിപ്പിച്ചു. വിവാഹത്തിനുശേഷം വളരെ കുറച്ചു ദിവസമേ അവർ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം നിന്നിട്ടുള്ളു. ശേഷം ഭർതൃഗ്രിഹം വിട്ട് വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. പിന്നീട് ഗർഭിണിയാണെന്ന് മനസിലാക്കിയെങ്കിലും ഭർത്താവിനെ ആശ്രയിക്കാതെ, ഒറ്റയ്ക്ക് കുട്ടിയെ വളർത്താൻ ആയിഷ തീരുമാനിച്ചു. മുസ്ലിം സമൂഹത്തിൽ അവിവാഹിതയായ ഒരു അമ്മയായി ജീവിക്കുന്നത് അത്യന്തം അപൂർവവും വലിയൊരു പ്രതിഷേധവുമായിരുന്നു.
നാടകരംഗത്തെ പ്രവേശനം – മതിൽ പൊളിച്ച കലാകാരി
1950-കളിൽ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് വേദിയിൽ അഭിനയിക്കാമെന്ന ധാരണ തന്നെ നിലനിന്നിരുന്നില്ല. സ്ത്രീകളുടെ കഥാപാത്രങ്ങൾ പോലും പുരുഷന്മാർ അവതരിപ്പിക്കാറായിരുന്നു പതിവ്. ഇക്കാര്യത്തിൽ സാമൂഹ്യവാദി നേതാവ് ഇ.എം.എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട്, “സ്ത്രീ കഥാപാത്രങ്ങൾ സ്ത്രീകൾ തന്നെ അവതരിപ്പിക്കണം” എന്ന നിർദ്ദേശം നൽകി അത് വലിയൊരു വഴിതിരിവായി.
അതിനുശേഷം നാടകകൃത്തായ ഇ.കെ. ആയാമുവിന്റെ പ്രോത്സാഹനത്തോടെ, 1953-ൽ വെറും 16-ആം വയസ്സിൽ ആയിഷയുടെ നാടക അരങ്ങേറ്റം നടന്നു. ‘ഇജ്ജു നല്ലൊരു മാൻസനാക്കാൻ നോക്കു’ എന്ന നാടകത്തിലാണ് ആദ്യമായി വേദിയിലേക്ക് അവർ ഇറങ്ങിയത്. കുടുംബത്തിലും സമൂഹത്തിലും നിന്നു ശക്തമായ എതിർപ്പുകൾ നേരിട്ടെങ്കിലും അവർ പിൻവാങ്ങിയില്ല. ഈ നാടകത്തെ 2500 തവണയ്ക്ക് മുകളിൽ കേരളത്തിലെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ബോംബെയിലും പൂനെയിലും അവതരിപ്പിച്ചു; അത് വൻവിജയമായിരുന്നു. നാടകത്തിൽ അഭിനയിക്കാനുള്ള ഏറ്റവും കൂടുതൽ പിന്തുണ നൽകിയത് ആയിഷയുടെ മൂത്ത സഹോദരനായ മനു മുഹമ്മദ് ആണ്. അദ്ദേഹം ഒരു നാടക കലാകാരനായിരുന്നു.
പിന്നീട് കെ.ടി. മുഹമ്മദ്, വയ്ക്കം മുഹമ്മദ് ബഷീർ, പി.ജെ. ആന്റണി പോലുള്ള മഹാന്മാരോടൊപ്പം ‘ഇതു ഭൂമിയാണു’, ‘തീക്കണൽ’, ‘കാഫിർ’, ‘സൃഷ്ടി’ തുടങ്ങി നിരവധി ശക്തമായ സാമൂഹിക സന്ദേശങ്ങളുള്ള നാടകങ്ങളിൽ അവർ അഭിനയിച്ചു.
പ്രതിഷേധങ്ങൾ, ആക്രമണങ്ങൾ, മരണ ഭീഷണി
സ്ത്രീയെന്ന നിലയിലും, പ്രത്യേകിച്ച് മുസ്ലിം സ്ത്രീയെന്ന നിലയിലും വേദിയിലിറങ്ങിയതിനാൽ ആയിഷ കടുത്ത വൈരാഗ്യത്തിന് ഇരയായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ വേദിയിൽ അഭിനയിക്കുമ്പോൾ ഒരാൾ അവരെ തല്ലിയിട്ടു; മറ്റൊരിക്കൽ വേദിയിലിരിക്കെ എയർഗൺ കൊണ്ട് വെടിയുതിർക്കപ്പെട്ടു – വെടിയുണ്ട തലയിൽ നിന്നും അല്പം അകലെ പോയതിനാൽ ജീവൻ രക്ഷപ്പെട്ടു.
നാടകത്തിനിടെ മറ്റൊരു സഹനടന്റെ ശക്തമായ അടി മൂലം ഒരിക്കലും മാറാത്ത തരത്തിൽ ഒരു ചെവിയുടെ കേൾവിയും നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്ന് ആയിഷ അഭിമുഖങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇത്തരം ഭീഷണികളും ആക്രമണങ്ങളും അവരെ പിന്തിരിപ്പിച്ചില്ല. “നാടകവേദി എന്റെ പ്രതിഷേധ വേദിയായിരുന്നു” എന്നാണ് അവർ പറഞ്ഞത്. ഗ്രാമങ്ങളിലേക്കും തൊഴിലാളി പ്രദേശങ്ങളിലേക്കും അവർ നടത്തിയ നാടകങ്ങൾ സാമൂഹിക മാറ്റത്തിനും വനിതാ വിമോചനത്തിനും വഴിതെളിച്ചു.
സിനിമാരംഗത്തേക്കുള്ള പ്രവേശനം
1961-ൽ ആയിഷ സിനിമാരംഗത്തേക്കും കടന്നു. ആദ്യം അഭിനയിച്ചത് ഹിന്ദി സിനിമയായ ‘എലിഫന്റ് ക്വീൻ’ലാണ്, സിനിമ നിലമ്പൂരിൽ തന്നെ ചിത്രീകരിച്ചതിനാലാണ് അവർക്ക് അവസരം ലഭിച്ചത്. അതേ വർഷം തന്നെ മലയാള സിനിമയായ ‘കണ്ടം ബേച്ച കോട്ടു’ വഴിയും വെള്ളിത്തിരയിൽ അരങ്ങേറ്റം നടന്നു.
പിന്നീട് ‘സുബൈദ’, ‘കുട്ടിക്കുപ്പായം’, ‘കുപ്പിവാള’, ‘ഓളവും തീരവും’ തുടങ്ങി നിരവധി സിനിമകളിൽ ശക്തമായ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവതരിപ്പിച്ചു. 1960-70 കാലഘട്ടത്തിൽ മലയാള സിനിമയിലെ പ്രധാന സഹനടിമാരിൽ ഒരാളായി അവർ മാറി.
ജീവിതത്തിലെ മറുവശം – പ്രവാസ ജീവിതം
നാടക-സിനിമാരംഗത്തെ വിരുദ്ധതകളും സമൂഹത്തിന്റെ കടുത്ത വിമർശനങ്ങളും കാരണം ജീവിതം ദുഷ്കരമായി. കുടുംബത്തെയും കുഞ്ഞിനേയും രക്ഷിക്കാനായി ആയിഷ സൗദി അറേബ്യയിലേക്ക് പ്രവാസത്തിനായി പോയി. അവിടെ ഏകദേശം 20 വർഷത്തോളം ഗദ്ധാമ യായി ജോലി ചെയ്തു. കലാജീവിതത്തിൽ നിന്ന് ഏറെക്കാലം അകലെയായിരുന്നെങ്കിലും ജീവിതം നിലനിർത്താനുള്ള ധീരമായ തീരുമാനമായിരുന്നു അത്.
തിരിച്ചുവരവ് – നവോത്ഥാനമായ കരിയർ
സംവിധായകൻ രഞ്ജിത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ആയിഷ വീണ്ടും മലയാള സിനിമയിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി. ‘അമ്മക്കിളിക്കൂട്’ എന്ന സിനിമയിലാണ് തിരിച്ചുവരവ്. പിന്നീട് ‘പറദേശി’, ‘ദൈവനാമത്തിൽ’ (2005), ‘ഊമക്കുയിൽ പാടുമ്പൊൽ’ (2012) തുടങ്ങിയ നിരവധി സിനിമകളിൽ ശ്രദ്ധേയമായ വേഷങ്ങൾ ചെയ്തു. ‘ഊമക്കുയിൽ പാടുമ്പൊൽ’** എന്ന ചിത്രത്തിലെ അഭിനയത്തിന് 2011-ലെ കേരള സംസ്ഥാന സിനിമാ അവാർഡിൽ രണ്ടാമത്തെ മികച്ച നടിക്കുള്ള പുരസ്കാരം ലഭിച്ചു.
2018-ലെ ‘ഉടലാഴം’ പോലുള്ള പുതിയ തലമുറ സിനിമകളിലും അവർ അഭിനയിച്ചു; വയസ്സിനോടും കാലത്തിനോടും പോരാടി കലാരംഗത്ത് സജീവമായി തുടർന്നത് അവരുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ മാത്രം തെളിവാണ്.
ബഹുമതികളും അംഗീകാരങ്ങളും
കേരള സംഗീത നാടക അക്കാദമി പുരസ്കാരം (2002) – നാടകത്തിനുള്ള സമഗ്ര സംഭാവനക്കായി
എസ്.എൽ. പുരം പുരസ്കാരം – നാടക രംഗത്തെ സംഭാവനകൾക്ക്
പ്രേംജി അവാർഡ് (2011)
കേരള സംസ്ഥാന സിനിമാ അവാർഡ് – രണ്ടാമത്തെ മികച്ച നടി (2011) – ഊമക്കുയിൽ പാടുമ്പൊൽ
‘കേരളത്തിലെ വീരപുത്രി’ എന്ന ബഹുമതിയാണ് പലരും അവർക്ക് നൽകിയിരിക്കുന്നത് – സ്ത്രീകൾക്കായി മതിലുകൾ പൊളിച്ച പിയോനീയറിംഗ് കലാകാരി, കൂടാതെ കേരളത്തിലെ നൂർജഹാൻ എന്നും വിളിപ്പേരുണ്ട്.
ജീവിതം സിനിമയായപ്പോൾ – ‘ആയിഷ’ (2023)
2023-ൽ ആയിഷയുടെ ജീവിതകഥയെ ആസ്പദമാക്കി ‘ആയിഷ’ എന്ന സിനിമ പുറത്തിറങ്ങി. മഞ്ജു വാർിയർ ആയിഷയായി അഭിനയിച്ച ചിത്രത്തിൽ, അവരുടെ സൗദി അറേബ്യയിലെ പ്രവാസ ജീവിതവും ഒരു അറബ് വീട്ടമ്മയുമായുള്ള ബന്ധവും പ്രമേയമായി. ആമിർ പള്ളിക്കൽ സംവിധാനം ചെയ്ത ഈ സിനിമയിൽ അറബിക്, ഇംഗ്ലീഷ്, മലയാളം ഭാഷകളിൽ സംഭാഷണങ്ങളുണ്ട്.
ബോക്സ് ഓഫീസിൽ വലിയ വിജയം കൈവരിക്കാതിരുന്നെങ്കിലും, ആയിഷയുടെ ജീവിതത്തിലെ പോരാട്ടങ്ങളെ മനോഹരമായി ചിത്രീകരിച്ചതിന് വിമർശകർ അഭിനന്ദിച്ചു.
അവസാനചിന്തകൾ – ധൈര്യത്തിന്റെയും കലാപ്രതിഭയുടെയും പ്രതീകം
നിലമ്പൂർ ആയിഷയുടെ ജീവിതം സ്ത്രീധൈര്യത്തിന്റെയും കലാപ്രതിഭയുടെയും അപൂർവ ഉദാഹരണമാണ്. ബാല്യത്തിൽ തന്നെ വിവാഹിതയായി, ഒറ്റയ്ക്ക് കുഞ്ഞിനെ വളർത്തി, സമൂഹത്തിന്റെ എതിർപ്പിനെ നേരിട്ട്, വേദിയിലും വെള്ളിത്തിരയിലും വനിതാ വിമോചനത്തിനും സാമൂഹിക മാറ്റത്തിനും തന്റെ കല ഉപയോഗിച്ചു.
അവരുടെ കഥ കേരളത്തിന്റെ കലാ-സാമൂഹിക ചരിത്രത്തിൽ പൊൻതൂവലായി നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ഇന്നും നിരവധി സ്ത്രീകൾ പ്രചോദനമായാണ് നിലമ്പൂർ ആയിഷയെ കാണുന്നത്. മതിലുകൾ പൊളിച്ച ധീരവനിത – “കേരളത്തിന്റെ വീരപുത്രി” – എന്ന ബഹുമതി അവർക്കു മാത്രം യോജിച്ചതാണ് അല്ലെ. ഇന്നും കലാരംഗത്തു നിറസാനിധ്യമായി അവർ ഉണ്ട്.